Janusz Gmitruk – 55 lat w służbie pamięci, nauki i ludzi
Janusz Gmitruk – 55 lat w służbie pamięci, nauki i ludzi

Pięćdziesiąt pięć lat pracy w jednej dziedzinie to nie tylko jubileusz zawodowy. To całe życie. To tysiące przeczytanych dokumentów, setki rozmów, dziesiątki podróży, spotkań, konferencji, wystaw i publikacji. To także ludzie, których spotkało się na swojej drodze, których wspomnienia udało się ocalić, których dorobek przywrócono zbiorowej pamięci. To wreszcie instytucje, którym nadało się kształt i kierunek, budując ich pozycję przez lata, często w warunkach dalekich od komfortu.
W październiku 2026 roku przypada szczególny jubileusz doktora Janusza Gmitruka – 55-lecie jego pracy w Zakładzie Historii Ruchu Ludowego. Pięć i pół dekady temu młody absolwent Uniwersytetu Warszawskiego przekroczył próg placówki, która miała stać się miejscem jego życia zawodowego, naukowego i społecznego. Dziś trudno mówić o historii Zakładu Historii Ruchu Ludowego, Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego czy Ludowego Towarzystwa Naukowo-Kulturalnego bez nazwiska Janusza Gmitruka.
Jako wicedyrektor Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, a zarazem w imieniu licznego grona współpracowników, chcę powiedzieć jednoznacznie: jest to jubileusz nie tylko człowieka, ale również dzieła, które przez dziesięciolecia współtworzył.
Doktor Janusz Gmitruk jest wybitnym naukowcem, znakomitym organizatorem i – co dla nas, jego współpracowników, ma znaczenie szczególne – wspaniałym człowiekiem. Te trzy określenia nie są kurtuazyjną formułą jubileuszową. Każde z nich znajduje potwierdzenie w jego biografii.
Z podlaskiej wsi na uniwersytecką drogę
Janusz Gmitruk urodził się 17 lutego 1948 roku w Świniarowie, w powiecie łosickim, w rodzinie chłopskiej. Ten fakt ma dla zrozumienia jego późniejszej drogi znaczenie fundamentalne. Nieprzypadkowo właśnie wieś stała się jednym z najważniejszych bohaterów jego późniejszej pracy naukowej. Dorastał w środowisku, w którym historia była obecna w rodzinnych opowieściach, w pamięci sąsiadów, w losach ludzi, których życie naznaczyły wojna, okupacja, wysiedlenia, bieda, walka o ziemię i przetrwanie.
Jego dzieciństwo było jednocześnie pierwszą szkołą historii. Opowieści dziadka Bazylego, doświadczenia rodziny, pamięć mieszkańców Podlasia, tradycje patriotyczne i społeczne tej ziemi tworzyły kapitał pamięci, który młody Janusz zaczął stopniowo przekładać na zainteresowanie naukowe. Ważną rolę odegrała szkoła w Łosicach. Liceum Ogólnokształcące im. Józefa Pietruczuka było miejscem, w którym zainteresowanie historią nabrało kierunku. Młody człowiek, który wcześniej słuchał rodzinnych opowieści, zaczął poznawać historię poprzez książki, lekcje i konkursy. Szczególnie istotny był wpływ nauczyciela historii Ignacego Zawady oraz środowiska, które przybliżało młodzieży tradycje ruchu wiejskiego. Potem przyszedł Uniwersytet Warszawski. 1 października 1966 roku Janusz Gmitruk rozpoczął studia historyczne. Trafił do jednego z najważniejszych polskich środowisk akademickich. Spotkał tam wybitnych historyków, ale również nauczycieli i mistrzów, którzy potrafili rozpoznać w młodym studencie nie tylko zdolności, lecz także pasję. Szczególne miejsce zajmował wśród nich profesor Józef Ryszard Szaflik. To on skierował zainteresowania młodego historyka ku dziejom ruchu ludowego i konspiracji. To dzięki niemu Janusz Gmitruk zrozumiał, że historię można i trzeba badać nie tylko poprzez dokument znajdujący się w archiwum, ale również poprzez pamięć człowieka. Była to lekcja, która miała zaważyć na całej jego późniejszej działalności. Już podczas studiów uczestniczył w obozach naukowych na Podlasiu. Studenci docierali do ludzi pamiętających działalność polityczną okresu międzywojennego oraz konspirację lat okupacji. Rozmawiali z byłymi partyzantami, działaczami ruchu ludowego i mieszkańcami wsi. Dla młodego historyka była to niezwykła szkoła. Z jednej strony uniwersytet i jego wielka tradycja naukowa, z drugiej – wiejskie domy, w których przy herbacie i przy kuchennym stole przechowywano pamięć o wydarzeniach, których nie można było znaleźć w podręcznikach. W czerwcu 1971 roku obronił pracę magisterską poświęconą konspiracyjnemu ruchowi ludowemu w powiecie siedleckim. Praca została wysoko oceniona, nagrodzona w konkursach historycznych, a następnie opublikowana w „Rocznikach Dziejów Ruchu Ludowego”. Była to jego pierwsza większa publikacja. I zarazem symboliczny początek drogi, która trwa do dziś. 1 października 1971 roku Janusz Gmitruk rozpoczął pracę w Zakładzie Historii Ruchu Ludowego. Miał 23 lata. Od tamtej chwili minęło 55 lat.
Historyk, który słuchał świadków historii
W biografii Janusza Gmitruka nauka nigdy nie była zamknięta w gabinecie. Jego warsztat historyka wyrastał z przekonania, że dokument trzeba odnaleźć, zabezpieczyć, opisać, ale również skonfrontować z pamięcią człowieka. Dlatego jednym z najważniejszych obszarów jego działalności stało się Archiwum Ikonograficzne Zakładu Historii Ruchu Ludowego. Młody badacz jeździł do kombatantów, działaczy społecznych, rodzin ludowych konspiratorów. Zbierał fotografie, dokumenty, wspomnienia. Zapisywał relacje. Zachęcał ludzi, by spisywali własne przeżycia.
Dzisiaj, kiedy wielu świadków tamtych wydarzeń już nie żyje, znaczenie tej pracy widać szczególnie wyraźnie. Fotografia, którą ktoś przechowywał przez kilkadziesiąt lat w rodzinnym albumie. List, którego nikt wcześniej nie opracował. Relacja człowieka, który był uczestnikiem wydarzeń. Dokument ukryty w domowym archiwum. Każdy z tych przedmiotów mógł stać się elementem większej historii. Gmitruk potrafił te elementy odnajdywać. Spotykał ludzi, którzy dla historii ruchu ludowego byli postaciami pierwszoplanowymi: generała Franciszka Kamińskiego, dowódców Batalionów Chłopskich, działaczy konspiracyjnego Stronnictwa Ludowego „Roch”, żołnierzy ludowej konspiracji i mieszkańców polskiej wsi. Nie traktował ich wyłącznie jako „źródeł”. To bardzo ważna cecha jego warsztatu. Potrafił zbudować relację opartą na zaufaniu. Dzięki temu ludzie otwierali przed nim swoje domowe archiwa i pamięć.
Owocem tej pracy była rozprawa doktorska „Konspiracyjny ruch ludowy na Kielecczyźnie 1939–1945”, obroniona na Uniwersytecie Warszawskim w 1979 roku pod kierunkiem profesora Józefa Ryszarda Szaflika. Rok później została wydana drukiem. To dzieło było rezultatem lat rozmów, podróży, poszukiwań archiwalnych i żmudnej pracy dokumentacyjnej. Tak kształtował się historyk, którego znakiem rozpoznawczym stało się łączenie naukowej rzetelności z niezwykłą umiejętnością docierania do ludzi.
Jego zainteresowania badawcze obejmowały najnowszą historię Polski, dzieje ruchu ludowego, Bataliony Chłopskie, Polskie Państwo Podziemne, martyrologię polskiej wsi, chłopski ruch oporu po II wojnie światowej oraz dzieje wiejskiego ruchu młodzieżowego. Ale dorobek Janusza Gmitruka nie ogranicza się do jednej monografii czy jednego nurtu badań. Ponad sto książek, około pięciuset artykułów naukowych oraz ponad dwieście tekstów popularnonaukowych: liczby te robią wrażenie, ale nie oddają całego znaczenia tego dorobku. Za każdą publikacją stoi bowiem konkretna praca: kwerendy, rozmowy, konsultacje, redakcja, poszukiwanie środków, organizacja konferencji i niejednokrotnie wieloletnie starania o wydanie źródeł.
Jest także wieloletnim redaktorem naczelnym „Roczników Dziejów Ruchu Ludowego” oraz „Rocznika Historycznego Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego”. Redagowanie czasopisma naukowego przez dziesięciolecia wymaga nie tylko wiedzy. Potrzebna jest konsekwencja, odpowiedzialność i umiejętność współpracy z kolejnymi pokoleniami badaczy. Właśnie tę umiejętność Janusz Gmitruk posiada w wyjątkowym stopniu.
Człowiek instytucji i strażnik dziedzictwa
Jubileusz 55-lecia jest szczególnie ważny dlatego, że Janusz Gmitruk przez większą część swojej zawodowej drogi pełnił funkcje kierownicze. Najpierw był pracownikiem naukowym i archiwistą. Potem wicedyrektorem, a następnie dyrektorem Zakładu Historii Ruchu Ludowego.
W 1990 roku stanął przed jednym z najtrudniejszych zadań w swojej karierze. Zmienił się ustrój państwa. Zmieniła się mapa polityczna Polski. Zakończyła działalność instytucja, w której przez dziesięciolecia funkcjonował Zakład. Zmieniały się struktury ruchu ludowego. Pozostało jednak archiwum. Pozostała biblioteka. Pozostały fotografie, dokumenty, książki i pamięć kilku pokoleń. Janusz Gmitruk podjął się zadania zabezpieczenia tego dziedzictwa. Dzięki jego działaniom Zakład Historii Ruchu Ludowego przetrwał okres transformacji i zachował swoje podstawowe funkcje badawcze i archiwalne. To jeden z tych fragmentów jego biografii, o których trzeba mówić szczególnie mocno. Historia instytucji nie jest przecież tylko historią stanowisk i nazw. Czasem jest historią ludzi, którzy w trudnym momencie potrafią ocalić to, co inni uznają za niepotrzebny ciężar przeszłości. Gmitruk należał do takich ludzi.
Podobną rolę odegrał później w Ludowym Towarzystwie Naukowo-Kulturalnym. Współtworzył Towarzystwo, a od 2008 roku – po śmierci profesora Józefa Ryszarda Szaflika – kieruje jego działalnością jako prezes zarządu. LTNK stało się ważnym zapleczem intelektualnym ruchu ludowego, organizując konferencje, wspierając badania, działalność wydawniczą i przedsięwzięcia edukacyjne. Dzięki tej formule możliwe stało się również wydawanie „Roczników Dziejów Ruchu Ludowego”.
W ten sposób powstał swoisty system naczyń połączonych: Zakład, Towarzystwo i Muzeum. Każda z tych instytucji ma własną specyfikę. Wszystkie jednak łączy wspólny cel: badanie, dokumentowanie, ochrona i upowszechnianie dziedzictwa polskiej wsi i ruchu ludowego. W centrum tego systemu przez dziesięciolecia znajdował się Janusz Gmitruk.
Muzeum otwarte na naukę, kulturę i ludzi
Największym rozdziałem jego działalności organizacyjnej pozostaje jednak Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. 3 września 1997 roku Janusz Gmitruk został powołany na stanowisko dyrektora Muzeum. Od tego momentu rozpoczął się nowy etap w historii naszej instytucji.
Dziś, patrząc z perspektywy niemal trzydziestu lat, możemy powiedzieć, że była to zmiana nie tylko personalna, lecz przede wszystkim programowa. Muzeum otworzyło się na nowe środowiska naukowe. Odmłodzona została kadra. Rozszerzono współpracę z uczelniami i instytucjami badawczymi. Rozwinęła się działalność wydawnicza. Pracownicy otrzymali możliwość prowadzenia własnych badań, przygotowywania doktoratów i habilitacji.
Muzeum przestało być rozumiane wyłącznie jako miejsce przechowywania eksponatów. Stało się miejscem pracy naukowej. Miejscem spotkania historyków. Wydawania książek. Konferencji. Wystaw. Miejscem dialogu między nauką a kulturą. I przede wszystkim – miejscem spotkania z człowiekiem. Dorobek jest imponujący: około 450 tytułów publikacji, setki wystaw, współpraca z uczelniami, archiwami, muzeami, instytucjami kultury i organizacjami społecznymi. Ale jako współpracownicy dyrektora wiemy, że za tymi liczbami kryje się jeszcze coś innego. Codzienna energia. Telefon wykonany do autora. Spotkanie z profesorem. Rozmowa z artystą. Pomysł na wystawę. Poszukiwanie dokumentu. Dyskusja o książce. Interwencja w sprawie archiwaliów. Pytanie o młodego pracownika, który chce rozpocząć własne badania.
Janusz Gmitruk jest człowiekiem, który niemal nie potrafi przejść obojętnie obok ciekawego pomysłu. To właśnie dzięki temu Muzeum stało się ważnym centrum badań nad dziejami polskiego ruchu ludowego. Jednocześnie nie zamknęło się w świecie nauki. Powstały wystawy poświęcone historii ruchu ludowego, Batalionom Chłopskim, martyrologii polskiej wsi, dziejom Polaków na emigracji, Kresom Wschodnim i wielu innym zagadnieniom. Ważne miejsce zajęła sztuka. Ogród Muzeum wzbogacił się o liczne rzeźby. Powstała galeria „Znaki Polskie” Gustawa Hadyny, znalazły się tu prace Jana Stolarczyka i galeria rzeźby Józefa Opali. Pojawiły się popiersia wybitnych postaci polskiego życia społecznego, politycznego, naukowego i kulturalnego. Organizowane są plenery malarskie, w których uczestniczyli artyści z Polski i Ameryki Łacińskiej. Ich prace wzbogaciły muzealne zbiory i stały się przedmiotem kolejnych wystaw. To także jest ważna część filozofii działania Janusza Gmitruka. Historia nie może być martwa. Pamięć nie może być wyłącznie katalogiem dat. Dziedzictwo powinno przemawiać do człowieka współczesnego poprzez dokument, książkę, obraz, rzeźbę, film, wystawę i bezpośrednie spotkanie. Dlatego Muzeum stało się przestrzenią łączącą historię, naukę, sztukę i edukację.
Dorobek, który zobowiązuje – i przyszłość, którą trzeba budować
Kiedy patrzymy na 55 lat pracy Janusza Gmitruka, łatwo ulec pokusie wyliczania stanowisk, publikacji, wystaw, nagród i odznaczeń. A jest ich wiele. Srebrny i Złoty Krzyż Zasługi, Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, Medal „Gloria Artis”, Medal „Pro Patria”, Medal „Pro Masovia”, Krzyż Batalionów Chłopskich, odznaczenia za zasługi dla ruchu ludowego, Związku Młodzieży Wiejskiej, pożarnictwa, nauki, kultury i wielu organizacji społecznych. Do tego nagroda Włodzimierza Tetmajera, Nagroda Specjalna Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz liczne inne wyróżnienia.
Jednak dla nas, jego współpracowników, najważniejsze pozostają nie odznaczenia. Najważniejsi są ludzie. Janusz Gmitruk ma rzadką umiejętność budowania wokół siebie środowiska. Potrafi współpracować z profesorem i studentem, z wybitnym naukowcem i lokalnym społecznikiem, z archiwistą i artystą, z kombatantem i młodym badaczem. Potrafi słuchać. Potrafi przekonywać. Potrafi także wymagać.
Czasem jego energia jest dla współpracowników wyzwaniem. Pomysłów ma bowiem zwykle więcej niż czasu, a planów więcej niż możliwości ich natychmiastowej realizacji. Ale właśnie ta energia powoduje, że instytucje, którymi kieruje, nie stoją w miejscu. Dla wielu z nas jest on szefem. Dla innych – mentorem. Dla jeszcze innych – partnerem w pracy naukowej. Dla niektórych stał się przyjacielem. I chyba właśnie w tym najlepiej widać jego człowieczeństwo. W historii Muzeum, Zakładu i Ludowego Towarzystwa jest wiele nazwisk. Wielu ludzi, którzy przez lata dokładali swoją cegiełkę do wspólnego dzieła. Janusz Gmitruk zawsze podkreśla znaczenie pracy zespołowej. Wie, że żadna instytucja nie jest dziełem jednego człowieka. Ale równie dobrze wiemy, że potrzebny jest ktoś, kto potrafi nadać działaniom kierunek, znaleźć ludzi, połączyć ich kompetencje, przekonać do przedsięwzięcia i – co niejednokrotnie najtrudniejsze – doprowadzić je do końca. Takim człowiekiem przez dziesięciolecia był i pozostaje Janusz Gmitruk.
Jego droga zaczęła się w Świniarowie, w chłopskiej rodzinie, w świecie, w którym pamięć przekazywana była z pokolenia na pokolenie. Prowadziła przez Łosice, Uniwersytet Warszawski, spotkania ze świadkami historii, archiwa, biblioteki, sale konferencyjne, uczelnie, muzea i setki miejsc w Polsce. Ale ta droga wciąż trwa. Jubileusz 55-lecia nie jest więc zamknięciem pewnego rozdziału. Jest raczej momentem, w którym warto spojrzeć za siebie, aby lepiej zobaczyć drogę przed sobą. Dla Muzeum oznacza to kolejne wyzwania. Musimy chronić zbiory, rozwijać działalność naukową, przyciągać młode pokolenie badaczy, modernizować formy edukacji, rozwijać współpracę międzynarodową i jeszcze mocniej wykorzystywać możliwości, jakie daje współczesna kultura cyfrowa.
Zakład Historii Ruchu Ludowego potrzebuje nowej energii i nowych rozwiązań, aby jego bezcenne zasoby nadal służyły nauce. Ludowe Towarzystwo Naukowo-Kulturalne ma przed sobą zadanie dalszego integrowania środowiska badaczy, społeczników i ludzi kultury zainteresowanych dziedzictwem polskiej wsi. Wszystkie te zadania łączy jedna myśl: pamięć jest zobowiązaniem. Tego właśnie przez 55 lat uczy nas Janusz Gmitruk.
Uczy, że historia nie jest własnością jednej partii, jednego pokolenia czy jednej instytucji. Jest dobrem wspólnym. Uczy, że dokument należy ocalić, zanim zaginie. Że świadkowi historii należy się szacunek. Że młodemu człowiekowi trzeba dać szansę. Że książka, nawet dotycząca wydarzeń sprzed wielu dziesięcioleci, może mieć znaczenie dla współczesności. Że muzeum może być jednocześnie miejscem pamięci, laboratorium naukowym, centrum edukacji i przestrzenią spotkania ludzi. I że kierowanie instytucją kultury to nie tylko zarządzanie. To przede wszystkim odpowiedzialność za ludzi i za dziedzictwo, które zostało nam powierzone.
Dlatego w dniu jubileuszu chcemy powiedzieć doktorowi Januszowi Gmitrukowi coś więcej niż zwyczajowe „dziękujemy”. Chcemy podziękować za 55 lat pracy, która stała się częścią historii polskiej humanistyki i polskiego muzealnictwa. Za setki publikacji i wystaw. Za ocalone dokumenty i fotografie. Za rozmowy ze świadkami historii. Za Bataliony Chłopskie, za pamięć o polskiej wsi, za badania nad ruchem ludowym i jego dramatycznymi losami. Za Zakład Historii Ruchu Ludowego. Za Ludowe Towarzystwo Naukowo-Kulturalne. Za Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. Za ludzi, których przyprowadził do tych instytucji. Za młodych naukowców, których zachęcał do pracy. Za przyjaciół i współpracowników, których przez lata potrafił gromadzić wokół wspólnego dzieła. I za coś jeszcze – za przekonanie, że warto pracować dla pamięci, nawet jeśli owoce tej pracy będą zbierać dopiero następne pokolenia.
Drogi Panie Dyrektorze, Drogi Doktorze Januszu, z okazji 55-lecia pracy w Zakładzie Historii Ruchu Ludowego składamy Panu wyrazy najwyższego uznania i wdzięczności. Życzymy zdrowia, siły, niegasnącej energii i kolejnych pomysłów. Życzymy satysfakcji z ludzi, których Pan wychował i zainspirował, z instytucji, które Pan współtworzył, oraz z dziedzictwa, któremu poświęcił Pan całe swoje zawodowe życie.
A nam wszystkim życzymy, abyśmy potrafili tę pracę kontynuować. 55 lat temu rozpoczęła się Pańska droga. Dzisiaj jest ona częścią naszej wspólnej historii.
Dziękujemy i życzymy dalszych lat twórczej pracy dla nauki, kultury, pamięci i ludzi.
Dr hab. Jerzy Mazurek
wicedyrektor Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego
wraz z całym gronem współpracowników













