1. Muzeum
  2. >
  3. Zbiory
  4. >
  5. Rękopiśmienne

Rękopiśmienne

poniedziałek – piątek
08:30 – 15:30
kontakt
Al.Wilanowska 204
02-730 Warszawa

Najstarszym eksponatem w tej grupie jest dokument z 1677 r. Jest to potwierdzenie przez króla Jana III Sobieskiego zmniejszenia powinności pańszczyźnianych kilku rodzinom chłopskim przez Jana Kazimierza za pomoc udzieloną w bitwie pod Zborowem w 1649 r. Z pisma tego dowiadujemy się o powinnościach chłopów pańszczyźnianych, o ich położeniu społecznym w połowie XVII wieku.Szczególnie cenne nie tylko dla badaczy historii wsi są dokumenty kupna – sprzedaży ziemi z XVIII i XIX wieku. Najstarszy w tym zespole dokument, datowany na 1748 r. zawarty przed Sądem Ławniczym Wójtowskim w Woli Świętosławskiej, dotyczy kupna – sprzedaży ziemi między małżonkami Wojnarów i Maczugów. Do niewątpliwie najciekawszych i najcenniejszych należą dokumenty Ostrołęckiej Komisji do Spraw Włościańskich dla wsi Grondy w sprawie ulg dla chłopów z dnia 29 kwietnia 1865 r. Zapiski sprzed lat dokumentują życie codzienne wsi, problemy jej mieszkańców, jak kupno i sprzedaż ziemi, kontrakty dzierżawne, „kwitacye” (pokwitowania spłaty z gruntów i budynków), spłaty długów, rezolucje, testamenty .

Wśród dokumentów notarialnych na wyróżnienie zasługują akty notarialne z 1914 r. o utworzeniu wydawniczej spółki komandytowej „I.Kosmowska i S-ka” w dniu 31 marca 1914 r. i odkupieniu od Maksymiliana Malinowskiego całego wydawnictwa „Zaranie” na własność wyżej wymienionej spółki z dnia 2 kwietnia 1914 r. oraz zobowiązanie się Malinowskiego do przejęcia obowiązków redaktora i kierownika literackiego tygodnika „Zaranie”.

W grupie dokumentów rękopiśmiennych uwagę zwracają zbiory:

  • 163 listów Wincentego Witosa z lat 1923-1924.Treść listów obrazuje schyłek istnienia drugiego rządu Wincentego Witosa, akcje strajkowe i wydarzenia w Krakowie w listopadzie 1923 r. Listy odzwierciedlają jego poglądy i „nastrój chwili”, dotyczą zarówno spraw państwowych, jak i osobistych przeżyć premiera, jego osobowości, sposobu myślenia, stosunku do rzeczywistości. Są źródłem do poznania ich autora i jego warsztatu pisarskiego;
  • listy działaczy ludowych, pisane do prezesa Wincentego Witosa w czasie procesu brzeskiego. Wyrażają solidarność z więźniami brzeskimi, deklarują walkę w obronie praworządności: „…przyrzekamy Ci dalej stać nieugięcie pod sztandarem ludowym w walce o zwycięstwo idei ludowej pod Twojem przewodnictwem…” (fragment listu działaczy ludowych zebranych na konferencji w Mielcu 11 stycznia 1932 r. Listy i rezolucje masowo podpisywali mieszkańcy wsi, np. list z Brzozowa podpisało 160 mieszkańców , natomiast list Zarządu i członków Koła Stronnictwa Ludowego z Osieka – 130 ;
  • listy Polaków zamieszkałych w Ameryce Północnej a wywodzących się ze wsi kieleckich i krakowskich, pisane w latach 1926-1939, 1944-1950 do Towarzystwa Zaliczkowego i Banku Spółdzielczego w Dąbrowie koło Tarnowa. Listy te dotyczą m.in. zdeponowanych pieniędzy, których właściciele osobiście lub za pośrednictwem notariuszy proszą o przeszacowanie koron austriackich na polskie złote, zwrotu wkładów itp. W zbiorze na uwagę zasługuje pismo Konsula Generalnego RP w Chicago, informujące o przekazaniu przez Polaków 1000 dolarów do Banku Spółdzielczego w Dąbrowie na wykup ziemi pod budowę domu ludowego;
  • listy działaczy ludowych z lat powojennych, m.in.: Stanisława Jagiełły, ps. „Szuwara” do Józefa Niećki, dat. 8 listopada 1956 r.; Jerzego Zawieyskiego do Józefa Niećki, dat. 12 czerwca 1951 r.; Stanisława Piotrowskiego do Marii Szczawińskiej, dat. 9 listopada 1956 r.; Stanisława Mierzwy do Marii Szczawińskiej, dat. 15 maja 1966 r. i z 20 marca 1974 r. Z listów tych dowiadujemy się o losach ludowców w okresie prześladowań i aresztowań politycznych, o działaniach, jakie podejmowali w trudnych latach powojennych
  • korespondencja Hanny Chorążyny, sprawującej od 1972 r. funkcję sekretarza generalnego Polskiego Stronnictwa Ludowego na emigracji. Jest to zbiór ok. 200 listów napisanych w latach 1965-1980 przez znanych działaczy emigracyjnych, m.in. Stanisława Bańczyka, Tadeusza Chciuka, Franciszka Wilka, Józefa Rzemieniewskiego, Władysława Bednarka i in. Zawierają informacje dotyczące spraw organizacyjnych i programowych Stronnictwa, oceny wydarzeń zachodzących w Polsce. Stanowią cenne źródło informacji dla historyków badających działalność PSL na emigracji,
  • listy prezesa Polskiego Stronnictwa Ludowego na emigracji Stanisława Mikołajczyka do prezesów w Belgii, Francji, Szwecji, Wielkiej Brytanii w sprawach Stronnictwa, do Międzynarodowej Unii Chłopskiej, Polskiego Narodowego Komitetu Demokratycznego (nr inw. 5623-5639, 5996-6040, 6180-6251, 6354-6564).

W zespole rękopisów na szczególne zainteresowanie zasługuje „Pamiętnik z Syberii” Władysława Czubka. Pamiętnik spisany został roztworem hipermanganikum, w dwóch zeszycikach zszytych z różnego rodzaju karteczek (gładkich, w kratkę, starych raportów sklepowych), na których autor opisywał rzeczywistość, jakiej doświadczył (10 lutego 1940 r. 16-letni Władysław wraz z rodziną na zawsze opuścił Nastów k.Tarnopola udając się na „wolną zsyłkę” do Krasnojarskiego Kraju). W pamiętniku, liczącym 83 strony, autor opisał tułaczkę, ludzi z baraków, tajgę. Pisał o pogodzie, o stałym braku jedzenia i sposobach zdobywania go, o pracy. W pamiętniku, a w istocie dzienniku, autor nie formułował ocen, nie pisał o swoich odczuciach i dlatego rękopis ten jest autentycznym przekazem faktów.

Innym zbiorem wyróżniającym się w zespole rękopisów, są listy gratulacyjne do Waldemara Pawlaka z okazji jego nominacji 5 czerwca 1992 r. na stanowisko prezesa Rady Ministrów. W skład zbioru, liczącego 482 pozycje inwentarzowe, wchodzą listy, pisma, telegramy, faksy m.in. od prezydentów i premierów obcych państw przesłane za pośrednictwem ataszatów i ambasad, od naczelnych i terenowych organów władzy i administracji państwowej, od prezesów i zarządów terenowych Polskiego Stronnictwa Ludowego, osób prywatnych z kraju i z zagranicy i in. Na uwagę zasługują listy pisane przez prostych ludzi ze wsi i małych miasteczek. W listach przebija troska tych ludzi o Polskę i jej przyszłość.

Spośród zgromadzonych zbiorów rękopiśmiennych wymienić należy m.in.:

  • list Naczelnika Państwa i Prezydenta Ministrów z 17 lipca 1921 r. do Władysława Kucharskiego, zwalniający go z urzędu ministra b. dzielnicy Pruskiej z podpisami Józefa Piłsudskiego i Wincentego Witosa ;
  • pismo Prezydenta Ministrów Królestwa Polskiego J. K. Steczkowskiego mianujące Jana Dąbskiego na urząd referenta w Prezydium Rady Ministrów, z czerwca 1918 r. );
  • pismo Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego do Jana Dąbskiego zwalniające go z pełnienia kierownictwa Ministerstwa Spraw Zagranicznych, z czerwca 1921 r. ;
  • pismo prezydenta RP Ignacego Mościckiego do Jana Dąbskiego powołujące go na członka Kapituły „Orderu Odrodzenia Polski”, z czerwca 1927 r. ;
  • list wierzytelny Głównej Komisji Wyborczej o wyborze Stanisława Osieckiego na posła z powiatu łukowskiego i garwolińskiego do Sejmu Ustawodawczego w 1919 r. i legitymację poselską ;
  • nominację na ministra reform rolnych z lipca 1923 r. z podpisami prezydenta Stanisława Wojciechowskiego i prezesa Rady Ministrów Wincentego Witosa i legitymację urzędową ;
  • zaświadczenie z dn. 20 sierpnia 1920 r. podpisane przez prezydenta ministrów Witosa, stwierdzające, że Stanisław Osiecki jest członkiem komisji, powołanej na podstawie uchwały Rady Obrony Państwa z 12 sierpnia 1920 r. do zbadania zarzutów zgłoszonych przez posła ks. Adamskiego i towarzyszy, przedłożonych 6 sierpnia 1920 r. ROP, dotyczących funkcjonowania wojskowych i cywilnych władz b. dzielnicy pruskiej ;
  • list wierzytelny Generalnego Komisarza Wyborczego dla Stanisława Osieckiego, informujący o wyborze na senatora, z dn. 8 marca 1935 r i legitymację senatora i in.

Zbiór materiałów pisanych uzupełniają rozkazy, meldunki, grypsy związane z działalnością chłopskich oddziałów zbrojnych z czasów okupacji hitlerowskiej. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują: odezwy Komendy Głównej BCh do żołnierzy z 1943 r. ; list okólny Komendy Głównej BCh do komend powiatowych z kwietnia 1943 r. odezwa-referat w sprawie scalenia „Chłostry” z AK z marca 1943 r. ; Świadectwo „Szarego” z ukończenia kursu Szkoły Podchorążych BCh ; książeczka do nabożeństwa zawierająca szyfry „Radiostacji 82” „Rocha” i in.

Na szczególne wyróżnienie zasługują zwłaszcza protokoły (księgi protokołów), kroniki działalności organizacji ludowych, młodzieżowych i gospodarczych na wsi, jak np.:

  • „Zeszyty protokołów z zebrań członków Koła Młodzieży odbytych w latach 1922-1926”
  • „Protokoły z zebrania Związku Chłopskiego w Kombornii, 1926 r „
  • „Protokoły z posiedzenia Rady Gminnej w Korczynie, 1936”
  • „Książka Kursów Samo-Dokształcających Koła Młodzieży Wiejskiej w Gaci, 1930 r.”
  • „Książka protokołów Samopomocy Gromadzkiej w Woli Dalszej w latach 1927-1938”
  • „Księgi protokołów Towarzystwa Włościańskiego w Marzęcinie z okresu 1911-1920, wydane przez Bank Włościański”
  • „Księgi protokołów Kółka Rolniczego w Niegosławicach za okres 1929-1939”
  • książki sprawozdań sekretarza z zebrań Koła Polskiego Stronnictwa Ludowego w Gautherets z lat 1946-1960 i in.

Zawarte w nich informacje przedstawiają działalność członków stronnictw i organizacji chłopskich, społeczno-gospodarczych, kół młodzieżowych. Informują o organizowaniu różnych konkursów, prelekcji, odczytów z zakresu oświaty, w tym zwłaszcza oświaty rolniczej, spółdzielczości, zakładaniu czytelni itp. To tylko niektóre przykłady pracy nad kształtowaniem mądrego, dobrego i światłego gospodarza.

Wśród eksponatów jednostkowych za unikatowy uznać trzeba m.in.: list adresowany do księżnej Ponińskiej z 1846 r , z którego dowiadujemy się „…o rewolucji już skończonej o milę od Tarnowa…”; egzemplarz pisma „Gacka Kuźnia” – redagowanego i wydawanego w formie rękopisu przez słuchaczy Wiejskiego Uniwersytetu Orkanowego w Gaci z 1938 roku ; zespół 52 nalepek okiennych Towarzystwa Szkoły Ludowej


; elementarz ścienny Konrada Pruszyńskiego „Promyka” z 1876 r. ; legitymację wydaną przez Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej w Lublinie w listopadzie 1918 r. z podpisami m.in. Tomasza Nocznickiego, Maksymiliana Malinowskiego, Błażeja Stolarskiego i szereg innych nie mniej wartościowych pod względem historycznym czy wystawienniczym.

Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego

9 hours 47 minutes ago

🍀⚔🍀 Dr Janusz Gmitruk – dyrektor Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego zaprasza na konferencję naukową „Prawda i pamięć” - obchody 82. rocznicy powstania Batalionów Chłopskich,

Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego

11 hours 13 minutes ago

Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego

1 day 8 hours ago

🍀101 lat temu - 4 października 1921 r. w Dalkach k. Gniezna otwarty został z inicjatywy ks. Antoniego Ludwiczaka pierwszy w Polsce Uniwersytet Ludowy (zorganizowany

Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego

2 days 9 hours ago

W dniu 3.10.2022 została otwarta w fili MHPRL w Pisaecznie k. Gniewa wystawa z okazji 160. rocznicy założenia najstarszego w Polsce🟢Kółka Rolniczego w Piasecznie na

Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego

6 days 9 hours ago

📣Przyłączyliśmy się do akcji "Weekend seniora z kulturą". Zachęcamy do wizyty w naszym muzeum w dniach 01-02 października w godz. 09-15 i obejrzenia stałych ekspozycji

Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego

1 week 4 hours ago

👉Prowadzi się gospodarkę jak najbardziej rozrzutną. Zastosowano system terroru i represji (…) Wypowiedziano rzekomą walkę partyjniactwu, a tymczasem partyjność sanacji ogarnęła wszystko (…) Trzeba państwo

Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego

1 week 2 days ago

◼️◾️26 września 1944 r. został przez gestapo aresztowany w czasie pacyfikacji podwarszawskiego Międzylesia 👉Stanisław Miłkowski (ur. 6 czerwca 1905 r. w Sikorzycach, pow. Dąbrowa Tarnowska),

Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego

1 week 6 days ago

🌼🌸🌻Kontynuujemy prezentację prac biorących udział w wystawie "Kwiaty polskie w akwareli" mającej miejsce w Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. Kolejne akwarele pokażemy w następnych postach.

Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego

2 weeks 1 day ago

Zapraszamy do zapoznania się prelekcją dyrektora MPHRL dr Janusza Gmitruka poświęconej Franciszkowi Kamińskiemu, wybitnemu działaczowi ruchu ludowego, generałowi dywizji Wojska Polskiego, komendantowi głównemu Batalionów Chłopskich,

Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego

2 weeks 3 days ago

◼️17 września 1946 r. za tzw. działalność antypaństwową władze bezpieczeństwa aresztowały w Krakowie: Stanisława Mierzwę - sekretarza NKW PSL, Stanisława Marcinkowskiego - prezesa Spółdzielni Wydawniczej